ROZWÓJ INFORMATYKI W POLSCE Stan, Zalecenia, Perspektywy Raport 2. Kongresu, Poznań, Warszawa 1999

1. Wprowadzenie Raport ten jest kontynuacją Raportu powstałego po 1.Kongresie Informatyki Polskiej oraz wynikiem dyskusji jakie miały miejsce podczas 2.Kongresu Informatyki Polskiej. Uczestnicy 2.Kongresu podjęli trud weryfikacji opisu stanu polskiej informatyki zawartego w Raporcie 1.Kongresu po upływie 4 lat. Stwierdzili też, że treści zawarte w Raporcie 1.Kongresu są w znaczącej części dalej aktualne. Kongres służył zaprezentowaniu poglądów i opinii środowiska dotyczących zarówno nowych problemów jak i tych, które nadal nie zostały rozwiązane. Przedmiotem obrad były sprawy, które wpływają na obraz całości sektora informatycznego, jego powiązań z gospodarką i sferą życia społecznego kraju. Zespół redakcyjny Raportu starał się zebrać wszystkie prezentowane na 2.Kongresie opinie, a następnie spisać je w kolejności oraz konwencji Raportu 1.Kongresu. Jednocześnie, porządkując uzyskane materiały, Zespół starał się też zachować odrębność opinii i poglądów uczestników Kongresu traktując zróżnicowanie opinii środowiska za stan naturalny. Celem Raportu jest: zaprezentowanie oceny stanu polskiej informatyki, wskazanie nowych możliwości i zdefiniowanie zagrożeń dla rozwoju informatyki w Polsce, sformułowanie zaleceń, których realizacja umożliwi efektywniejszy rozwój informatyzacji. 2. Rola informatyki Potwierdza się znacząca rola informatyzacji w rozwoju nowoczesnej gospodarki, społeczeństwa i jednostki. Dla Polski, jako członka NATO oraz kraju aplikującym do członkostwa w Unii Europejskiej, szybki rozwój informatyki w Polsce jest zgodny z polską racją stanu. Rząd i administracja państwowa, zarządzający gospodarką oraz społeczeństwo nie są jeszcze w pełni świadome znaczącej roli informatyki i w niewielkim stopniu działają na rzecz jej racjonalnego wykorzystania. Wyrazem takiej oceny był niewielki udział przedstawicieli władz w 2.Kongresie, chociaż werbalnie wielu z nich deklaruje swoje poparcie dla rozwoju zastosowań informatyki. Obecnie polski rynek informatyczny jest oceniany na 10 miliardów złotych i dopiero w 1998 roku nieco przekroczyła wartość rynku informatycznego Republiki Czeskiej oraz Węgier - czyli krajów na podobnym etapie rozwoju gospodarczego ale o wiele mniejszej liczbie ludności i mniejszym potencjale gospodarczym. Dlatego też stwierdzono znaczne opóźnienie rozwoju zastosowań informatyki w Polsce w stosunku do potrzeb i możliwości. 3. Społeczeństwo informacyjne Społeczeństwo informacyjne to ogół ludzi mających powszechne i łatwe możliwości komunikowania się oraz dostęp do potrzebnych im informacji poprawiających warunki życia, wykonywanie pracy oraz wypełnianie powinności obywatelskich. W społeczeństwie informacyjnym upowszechnią się nowe formy organizacji życia społecznego i politycznego. Nowe środki techniczne zapewnią: wyższy poziom opieki zdrowotnej dzięki łatwiejszemu dostępowi do specjalistycznych usług medycznych, obniżenie kosztów powszechnej edukacji oraz dostęp do atrakcyjnych metod nauczania i zwiększenie możliwości samokształcenia i ułatwienie zdobywania wiedzy mieszkańcom spoza dużych aglomeracji, poszerzenie zakresu demokracji bezpośredniej oraz ułatwią dostęp obywatela do procedur postępowania administracyjnego, efektywniejsze metody zwiększenia bezpieczeństwa obywateli. Społeczeństwo informacyjne zmieni funkcjonowanie gospodarki, w której będą zanikać bariery terytorialne, ograniczenia prawne i informacyjne. Wszystkie przedsiębiorstwa poprzez kooperację i handel elektroniczny będą mogły działać na rynkach światowych. Upowszechni się możliwość "pracy na odległość", bezpośrednio z domu, przy mniejszych kosztach i większych szansach na realizację ambicji jednostki. Społeczeństwo informacyjne, wykorzystując multimedialne i interaktywne środki przekazu, uzyska szansę stworzenia nowych form kultury. Powstanie globalnego społeczeństwa informacyjnego jest nieuniknione. Rozwój techniki teleinformatycznej szybko zmieni struktury społeczne oraz wytworzy nowe instytucje, formy zachowań, obyczaje i kulturę. Odbywać się to będzie w różnym tempie w różnych krajach, podobnie jak w różnym tempie przebiegała przemiana społeczeństwa rolno-feudalnego w społeczeństwo przemysłowe. Dominującym symbolem przyszłego społeczeństwa będzie nie maszyna, lecz informacja. Rozwój społeczeństwa informacyjnego obok nowych możliwości niesie i nowe zagrożenia, gdyż mogą się pojawiać napięcia społeczne związane z nierównym dostępem do nowoczesnych środków technicznych oraz z różnicami w wykształceniu i umiejętnościach w korzystaniu z tych środków. Częste zmiany pracy i pracodawców oraz ograniczenie kontaktów osobistych mogą powodować większe niż dotychczas wyobcowanie jednostki w środowisku zawodowym. Kontakt z nowymi technikami będzie utrudniony dla osób starszych lub słabiej wykształconych, powodując powstawanie grup społecznych nieprzystosowanych do życia w nowym społeczeństwie. Polska należy do nielicznej grupy krajów, w których rozwój społeczeństwa informacyjnego traktowany jest marginesowo. W procesie intensywnych przemian politycznych, społecznych, administracyjnych i gospodarczych użycie technik budowy społeczeństwa informacyjnego pozwoliłoby szybciej i efektywniej wprowadzać kolejne reformy. Państwo w bardzo ograniczonym zakresie odwołuje się do konsultacji ze środowiskiem, tak użytkowników, jak i dostawców rozwiązań technicznych, traktując środki łączności cyfrowej i narzędzia informatyczne jako element luksusu. Wyzwaniem dla środowisk zawodowych - nie tylko informatycznych - będzie szerokie uświadamianie społeczeństwu, politykom i zarządzającym gospodarką zachodzących zmian, aktywne włączanie się w likwidację negatywnych skutków ubocznych i napięć społecznych nimi wywołanych. Służyć temu może postulowane na 2.Kongresie powołanie Polskiego Forum Społeczeństwa Informacyjnego. Uczestnicy 2.Kongresu, mając na uwadze konieczność radykalnej zmiany podejścia do zagadnień związanych z technikami społeczeństwa informacyjnego uchwalili "Pakt na rzecz budowy Społeczeństwa Informacyjnego w Polsce". 4. Informatycy i użytkownicy informatyki Postęp techniki informatycznej sprawia, że w potocznym odbiorze zaciera się różnica między informatykiem a dobrze przygotowanym użytkownikiem. Zanikanie takiego podziału prowadzi jednak do zaniechania wymagań na profesjonalizm i w konsekwencji procesy informatyzacji stają się pasmem kosztownych pomyłek i nieporozumień. Wbrew sloganom reklamowym, efektywne wykorzystanie informatyki wymaga od użytkownika wiedzy adekwatnej do złożoności zadań, które realizuje. Budowę i rozwijanie systemów informatycznych należy powierzać jedynie specjalistom przygotowanym zawodowo w tym właśnie zakresie. Użytkownicy informatyki Użytkownikiem informatyki jest każdy, kto w pracy, w domu lub w innym miejscu korzysta - nawet incydentalnie - z komputera, począwszy od dostępu do internetu, poprzez pisanie tekstów, korzystanie z gier, aż do wykorzystywania zaawansowanych [P2]systemów informacyjnych. Szczególną grupą użytkowników są kadry kierownicze urzędów i przedsiębiorstw, które podejmują decyzje finansowe o poziomie inwestycji informatycznych. Użytkownicy ci - zwani nabywcami informatyki - mają do spełnienia ważną rolę w tworzeniu racjonalnej infrastruktury informatycznej. Muszą więc dysponować stosowną wiedzą o technikach informatycznych. W kształtowaniu poziomu wiedzy użytkowników ogromną rolę mają do odegrania czasopisma i pozostałe media. Dojrzałość i obiektywność prezentowanych w mediach opinii ma trudne do przecenienia znaczenie. Warto podkreślić, że rozliczne "dodatki komputerowe" i ulotne publikacje z racji czysto propagandowego charakteru wprowadzają wiele zamętu. Równocześnie, duży niepokój rodzi brak odniesienia do zagadnień informatyzacji w wiodących audycjach informacyjnych. W porównaniu z mediami w krajach rozwiniętych dysproporcja informacyjna w tym zakresie jest wprost szokująca. Informatycy Kongres nie podjął się podania definicji, kim jest "informatyk", chociaż podjęto dyskusję na temat zawodu informatyka. Między innymi stwierdzono konieczność opracowania programów kształcenia dla różnych specjalistów informatyki z jednoczesną akredytacją programów nauczania. Obecna sytuacja, w której różne nieprofesjonalne szkoły oraz kursy nadają dyplomy informatyka prowadzi do powstania już znaczącej grupy słabo wykształconych informatycznie pracowników. Środowisko informatyczne stwierdziło również konieczność podjęcia dyskusji nad etyką zawodową informatyków, którzy swoją złą pracą lub nieodpowiedzialnym działaniem mogą powodować znaczące szkody finansowe, a ich niedopracowane produkty mogą być niebezpieczne dla zdrowia i życia ich użytkowników. Sednym z elementów poprawy jakości pracy i profesjonalizmu informatyków powinno być wprowadzenie stopni specjalizacyjnych potwierdzających nowe umiejętności i doświadczenie w określonych specjalnościach informatycznych. Wzorem innych zawodów zajmujących się projektowaniem nowych produktów, produkty informatyczne - sprzętowe i programowe - powinny być podpisywane przez ich twórców oraz przez osoby sprawdzające poprawność rozwiązań. Celem takiego postępowania jest wprowadzenie odpowiedzialności twórcy za jakość i bezpieczeństwo zaprojektowanego przezeń produktu. Oczywiście, równocześnie należy określić relacje pomiędzy twórcami a producentami co do zakresu odpowiedzialności za wytworzone produkty. Informatycy mają obowiązek posługiwać się poprawnym językiem polskim, a zwłaszcza tam, gdzie użytkownik komunikuje się z systemem lub zapoznaje ze sposobem jego funkcjonowania. Nie oznacza to jednak wymuszonego tłumaczenia określeń tych elementów techniki informatycznej, które pochodzą z zagranicy i nie są bezpośrednio widziane przez użytkowników informatyki. Nie należy tolerować działań zagranicznych dostawców, którzy wprowadzają na rynek produkty niezgodne z polskimi i międzynarodowymi normami. Negatywnym przykładem jest różnorodność kodowania polskich znaków diakrytycznych, która utrudnia komunikację użytkowników produktów pochodzących od różnych producentów. Polska norma jest w tym zakresie jednoznaczna i powinna być stosowana. 5. Zastosowania i Wdrożenia Efektywność zastosowań informatyki zależy istotnie od stopnia przygotowania osób zamawiających systemy informatyczne. Dotyczy to umiejętności precyzyjnego sformułowania potrzeb oraz oczekiwań zamawiających i bezpośrednich użytkowników. Realizacja państwowych przedsięwzięć informatycznych sięga znacznie dalej niż usprawnienie działań administracji. Przedsięwzięcia takie - szczególnie te większe - mają ogromny wpływ na kształtowanie się "kultury informatycznej" w całym kraju. Niedociągnięcia lub wręcz fiasko dużych projektów kształtują obiegowe negatywne opinie na temat roli informatyki. Administracja rządowa i samorządowa Nowa struktura administracji rządowej i samorządowej wymaga unowocześnienia zarządzania państwem oraz usprawnienia obsługi obywateli. Konieczne staje się dostosowanie standardów obsługi obywateli i systemów podejmowania decyzji do wymogów Unii Europejskiej i NATO. Negatywnie oceniany jest stan zaawansowania realizacji i wdrożeń kluczowych systemów informatycznych niezbędnych dla sprawnego funkcjonowania administracji i gospodarki. Podstawowymi przyczynami tego stanu są: generalnie wysokim stopniem złożoności tego typu systemów, co na całym świecie prowadzi do kłopotów z ich realizacją (w Stanach Zjednoczonych ok. 60% dużych przedsięwzięć informatycznych kończy się z opóźnieniem, przekracza zaplanowane budżety lub jest zarzucana), brak odpowiedniej wiedzy w kręgach politycznych i gospodarczych państwa o znaczeniu zastosowań informatyki dla sprawnego funkcjonowania administracji oraz zarządzania państwem, brak odpowiednio wyszkolonych i mających odpowiednie kompetencje kadr informatycznych, rozumiejących potrzeby administracji, i znających technikę informatyczną, brak wyraźnie zdefiniowanych zapotrzebowań na informację źródłową, przepływ, zbieranie, przetwarzanie i wykorzystywanie informacji, brak środków finansowych oraz innych metod finansowania systemów informatycznych w administracji rządowej i samorządowej. Niedostateczna wiedza o znaczeniu zastosowań informatyki w administracji rządowej jest wynikiem: braku zainteresowania rządu zagadnieniami informatyki, braku stabilnej kadry odpowiadającej za zagadnienia informatyczne w administracji, która nie podlegałaby wymianie wraz ze zmianami w układzie sił politycznych, zbyt słabego umocowania prawnego i zaplecza merytorycznego dla pełnienia przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji roli koordynatora zastosowań informatyki w administracji, braku kadr mających odpowiednie przygotowanie menedżerskie (kształcenie w Krajowej Szkole Administracji Publicznej nie jest w tym zakresie wystarczające), niechęci do ujednolicenia, uproszczenia i uzyskania jednoznaczności procedur funkcjonowania administracji w celu umożliwienia ich algorytmizacji. Brak odpowiednich kadr informatycznych w administracji wynika z: niewłaściwego umocowania decyzyjnego w strukturach służby cywilnej zarządzających systemami informatyczno-informacyjnymi państwa, bardzo niskiego poziomu wynagrodzeń specjalistów co powoduje ich przechodzenie do przedsiębiorstw prywatnych, niedostatecznego określenia poziomu wymaganych kompetencji od stanowisk informatycznych w administracji, braku wypracowanych rozwiązań organizacyjnych dla informatyki w strukturach administracji samorządowej. Szczupłość środków finansowych przeznaczonych na zastosowania informatyki w administracji jest wynikiem: braku wielu regulacji prawnych umożliwiających efektywniejsze gospodarowanie środkami budżetowymi przy wykorzystaniu systemów informatycznych, braku mechanizmów oceny sprawności i kosztów funkcjonowania administracji w zależności od zastosowań nowoczesnych systemów zarządzania oraz powszechnego wykorzystania systemów informacyjnych, braku skoordynowanej strategii rozwoju systemów informacyjnych mających znaczenie dla funkcjonowania państwa i gospodarki. Szansą na przyspieszony rozwój zastosowań informatyki w administracji jest dokonującą się reforma państwa. Jak pokazuje doświadczenie ostatnich lat, fundamentalne reformy wdrażane w sektorze publicznym są nie do zrealizowania bez zastosowania nowoczesnych technik informatycznych. Swobodny przepływ i wymiana informacji pomiędzy obywatelami jest jednym z podstawowych filarów demokracji. W dobie reformy administracyjnej, większy dostęp obywateli do informacji pozwoli im na pełniejsze uczestniczenie w podejmowaniu decyzji ich dotyczących, przede wszystkim na szczeblu samorządowym. W życiu publicznym, podobnie jak i w przemyśle, zastosowanie narzędzi teleinformatyki umożliwia i wymusza rozproszenie procesu decyzyjnego, uproszczenie i przesunięcie go na niższy szczebel zarządzania. Elementem wzmacniania demokracji w Państwie powinno być powszechne zastosowanie internetu do komunikacji pomiędzy administracją a obywatelem w celu szerszego upowszechniania informacji, wypełniania procedur i umożliwienia łatwego kontaktu obywatela z urzędem. Racjonalne wdrożenie technik informatycznych musi być jednakże poprzedzone opracowaniem strategii państwa w zakresie ich stosowania w nowoczesnym sektorze publicznym. Wypracowanie tej strategii zależy w takiej samej mierze od organów państwa jak i od środowiska dostawców technik informatycznych. Strategia ta powinna objąć zarówno elementy organizacyjne, jak i sposoby wdrażania, finansowania, a także sposoby oceny skuteczności zastosowanych rozwiązań pod kątem ich ekonomicznej efektywności. Gospodarka elektroniczna Szybki rozwój internetu oraz handlu elektronicznego w skali światowej oznacza dla naszego kraju nowe możliwości rozwoju, chociaż obecnie zjawisko to można traktować w Polsce jeszcze jako marginalne. Przyczynami powolnego rozwoju tych technik w Polsce są: brak uregulowań prawnych i technik zapewniających bezpieczeństwo przeprowadzanych transakcji, brak odpowiedniej infrastruktury telekomunikacyjnej oraz stosunkowo niskie nasycenie komputerami z dostępem do internetu w gospodarstwach domowych, ograniczone rozpowszechnienie systemu płatności bezgotówkowych oraz obawy związane z możliwością dokonywania kradzieży danych przy wykorzystywaniu ich w transakcjach zawieranych w pełni drogą elektroniczną, przekonanie klientów w Polsce o słabej jakości i rzetelności w dostawie zamawianych tą drogą towarów i usług. Przeszkodą w upowszechnieniu szeregu nowych rozwiązań jest opóźnienie we wzbogaceniu tradycyjnych metod identyfikacji osób i przedmiotów o zapis w postaci nadającej się do odczytu w systemach informatycznych. Wobec planowanej wymiany dowodów osobistych, praw jazdy, tablic rejestracyjnych, itd. już teraz powinny zostać podjęte decyzje dotyczące stosowania nowych technik. Równocześnie z wprowadzaniem nowych metod identyfikacji Państwo musi jednak zadbać o przestrzeganie praw człowieka, tak by posiadacz elektronicznego identyfikatora w pełni znał treść zapisów jak również by dostęp do zapisu elektronicznego nie mógł następować bez jego wiedzy i zgody. Pozytywnym krokiem w kierunku upowszechniania internetu oraz gospodarki elektronicznej byłoby usunięcie wymagań wypełniania dokumentów (np. świadectw szkolnych) jedynie pismem ręcznym. Komunikacja obywatela oraz firmy z administracją państwową musi być organizowana tak, by nie wiązała użytkownika ani z określonym programem (nawet jeśli jest dystrybuowany za darmo) ani z określoną platformą systemu operacyjnego.