ROZWÓJ INFORMATYKI W POLSCE Stan, Zalecenia, Perspektywy Raport 2. Kongresu, Poznań, Warszawa 1999

6. Nauka, Edukacja, Szkolenia Nauka Zadaniem 2.Kongresu nie było podsumowanie osiągnięć naukowych w zakresie informatyki w Polsce, ani wytyczanie kierunków dalszych badań. Zwrócono jednakże uwagę na pewne niepokojące tendencje, które wymagają pilnych działań ze strony państwa. W ostatnich latach obserwuje się wyraźny spadek zainteresowania młodych informatyków podejmowaniem pracy naukowej. Postępuje proces starzenia się kadry badawczej, która ulega odtworzeniu tylko w niewielkim stopniu. Przyczyną tego procesu jest duże zapotrzebowanie na twórczych informatyków na rynku pracy przy bardzo niskich płacach w uczelniach i instytutach badawczych. Jest rzeczą oczywistą, że kształcenie informatyków o wysokich kwalifikacjach nie jest możliwe bez kadry naukowej prowadzącej badania na poziomie zapewniającym kontakt z nauką światową. Liczenie na to, że twórczych informatyków kształcić będą licznie powstające szkoły o charakterze czysto komercyjnym jest niebezpiecznym złudzeniem. Dzięki środkom z Komitetu Badań Naukowych i wysiłkowi środowiska naukowego powstała w Polsce w ostatnich latach nowoczesna infrastruktura informatyczna zapewniająca na dziś minimalne warunki uprawiania wszelakiej działalności naukowej w Polsce. Infrastruktura ta stanowi jednocześnie ofertę nauki dla innych sektorów, w tym administracji rządowej i samorządowej. Należy uczynić wszystko, by infrastruktura ta oraz wdrażane w niej i testowane usługi sieciowe nowej generacji mogły się rozwijać zgodnie z trendami światowymi, gdyż ma to znaczenie strategiczne dla państwa. W krajach rozwiniętych istotna część środków na rozwój badań w zakresie informatyki pochodzi od dużych firm informatycznych. W Polsce tego rodzaju firm, jak dotąd jeszcze nie ma, stąd szczególna rola państwa w ochronie gasnącego potencjału naukowego i edukacyjnego w tej dziedzinie, które powinno budowie społeczeństwa informacyjnego nadać strategiczny priorytet. Konsekwencją takiego uznania winno być również potraktowanie badań i kształcenia w zakresie informatyki w sposób priorytetowy. Brak takich działań pozbawi nas suwerenności w tej strategicznej, decydującej o nowoczesności i konkurencyjności dziedzinie. Politykę innowacyjną państwa wspierać powinna aktywizacja współpracy środowisk informatycznych w nauce i w przemyśle. Szczególną okazję ku temu stanowi przystąpienie Polski do 5. Programu Ramowego Badań, Rozwoju Technicznego i Prezentacji prowadzonego przez [P3]Unię Europejską. Stwarza on polskim jednostkom naukowym oraz małym i średnim przedsiębiorstwom możliwość współpracy z najlepszymi europejskimi ośrodkami informatycznymi. Edukacja informatyczna W procesie edukacyjnym istotne jest rozdzielenie edukacji użytkowników od edukacji informatyków, a także rozróżnienie szans jakie daje edukacji zastosowanie technik teleinformatycznych od samego nauczania o tych technikach. Obecnie rozwój informatyzacji limitowany jest brakiem przygotowanych do zawodu kadr. Konieczne jest więc zwiększenie liczby studentów różnych specjalności informatycznych. Warunkiem realizacji tego zadania jest stworzenie skutecznego mechanizmu powstrzymującego odchodzenie kadr dydaktycznych z pracy na uczelniach. Dla właściwego przygotowania społeczeństwa do masowego korzystania z technik teleinformatycznych należy rozszerzać i aktywnie realizować Narodowy Program Edukacji Informatycznej, którego celem jest wprowadzenie powszechnej edukacji informatycznej w szkolnictwie podstawowym i średnim. Warunkiem jego powodzenia jest znaczące zwiększenie dotacji dla szkół objętych tym programem. Szczególną szansę efektywnego wykorzystania środków stwarza przejęcie finansowania szkół przez samorządy lokalne. Przeprowadzana obecnie reforma szkolnictwa powinna uwzględniać problematykę edukacji informatycznej społeczeństwa. Nasycenie szkół komputerami (1 komputer średnio na 212 uczniów szkoły podstawowej oraz 41 uczniów szkoły średniej w 1996 roku) jest dalece niewystarczające do realizacji tego zamierzenia. 7. Produkcja i Dostawy Rozwój polskiego rynku informatycznego w coraz większym stopniu jest uzależniony od rozwoju rynku usług telekomunikacyjnych a sam z kolei ma coraz większy wpływ na techniczne unowocześnienie infrastruktury telekomunikacyjnej. Dlatego też w wielu przypadkach możemy mówić o rynku teleinformatycznym. Firmy działające na polskim rynku informatycznym podlegają ciągłym zmianom i reorganizacjom. W Polsce w latach 1995-1998 dokonały się następujące zmiany: wyodrębniła się czołówka około 10 największych firm informatycznych z przewagą polskiego kapitału, notowanych na giełdzie lub przygotowujących się do wejścia na nią, największe z nich, dzięki zgromadzonym kapitałom szybko wzrastają poprzez zakup firm mniejszych, konsolidując się w większe grupy, polskie oddziały firm zagranicznych powoli zwiększają swoją obecność na rynku, ale bez znaczących jeszcze inwestycji kapitałowych, zmniejszyła się rola firm składających komputery, większość firm dystrybucyjnych została przejęta przez firmy zagraniczne, powstaje rynek usług internetowych, zajęty przez wiele małych i młodych firm, ale i tutaj zauważa się już dążenie do konsolidacji przy udziale kapitału i firm zagranicznych. Znaczącymi zagrożeniami dla kondycji finansowej firm są: niejasne prawo podatkowe i celne, szczególnie w zakresie zasad opodatkowania obrotem licencjami i prawami użytkowania oprogramowania, a w tym rozbieżności w interpretacji przepisów przez poszczególne izby skarbowe oraz nawet w orzecznictwie administracyjnym, powszechne naruszanie prawa autorskiego przez masowe kopiowanie kradzionego oprogramowania i jego sprzedaży poza obrotem podatkowym, przy niewystarczających działaniach organów ścigania oraz prawie całkowitym braku skuteczności działania sądów prowadzenie przez zamawiających przetargów bez rozstrzygnięć, przy żądaniu wysokich wadiów i zabezpieczeń, oczekiwanie przez niektórych z zamawiających nienależnych gratyfikacji za wybór oferty. W sektorze informatycznym pracuje w Polsce około 50 tys osób, głównie młodych i dobrze wykształconych. Dalszy wzrost sektora jest zagrożony, gdyż zaczyna już brakować odpowiednio wykształconych kadr technicznych i zarządzających. Dodatkowo następuje odpływ wartościowych kadr za granicę. Pozytywnym faktem jest zarządzanie polskimi oddziałami firm zagranicznych przez menedżerów z Polski, ale jeszcze w niewielkim stopniu Polacy mają wpływ na działalność tych firm na poziomie Europy czy Świata. Koniecznie jest przekonanie zarządów firm zagranicznych o traktowaniu Polski ( i innych krajów Europy Centralnej) na równi z krajami Unii Europejskiej pod względem organizacji zarządzania oraz poziomu inwestycji. Dotyczy to w szczególności inwestycji w centra badawczo-rozwojowe i zakłady tworzące znaczącą wartość dodaną. Pomocna w tym byłaby odpowiednia polityka rządu wobec inwestorów zagranicznych. Polski przemysł teleinformatyczny powinien w znacznie większym stopniu poszerzać swoje działania na rynkach zagranicznych, a w szczególności na rynku Unii Europejskiej. Dotyczy to zwłaszcza współpracy w produkcji oprogramowania, dla której istnieje w Polsce duży potencjał wysokokwalifikowanych specjalistów. Potwierdziła się pozytywna rola samorządu gospodarczego oraz organizacji informatycznych w kształtowaniu reguł funkcjonowania rynku teleinformatycznego, która godząc różne interesy potrafi skutecznie oddziaływać na legislację oraz administrację w Polsce, a czasem również w Unii Europejskiej. 8. Legislacja informatyzacji Informatyka jest dziedziną, która rozwija się tak szybko, że nieustannie generuje nowe problemy i zagadnienia, które wymagają opracowywania stosownych regulacji prawnych. Dla środowiska informatycznego najważniejszymi regulacjami prawnymi, które weszły w życie w minionych kilku latach, są ustawy: łączności z 1990 roku (z późniejszymi nowelizacjami), prawie autorskim i prawach pokrewnych z 1994 roku, zamówieniach publicznych z 1994 roku, ochronie danych osobowych z 1997 roku. Mimo dobrej ustawy o prawie autorskim i znacznego wysiłku organizacji informatycznych na rzecz propagowania tego prawa skala piractwa komputerowego w Polsce nadal zmniejsza się w stopniu niezadowalającym. Przynosi to wciąż wielkie straty zarówno twórcom, producentom i dystrybutorom oprogramowania jak i Państwu, które traci znaczne wpływy podatkowe ginące teraz w szarej strefie. Podstawową przyczyną tego stanu rzeczy jest bardzo słabe egzekwowanie prawa autorskiego przez instytucje wymiaru sprawiedliwości, które sprawy związane z naruszaniem praw autorskich rozpatrują wyjątkowo długo i kwalifikują zwykle jako zjawiska o "znikomej szkodliwości społecznej". Prawna pobłażliwość dla piractwa komputerowego rozzuchwala komputerowych złodziei i widać już, że do zwalczania piractwa trzeba będzie wkrótce stosować metody walki z przestępczością zorganizowaną. W pracach nad dalszym doskonaleniem ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych należy zwrócić uwagę na problem prawnej ochrony baz danych, które nie posiadają cech dzieła w rozumieniu prawa autorskiego. Ich główną, często niemałą wartością jest zestawienie danych, które wcześniej były rozproszone w różnych źródłach. Brak odpowiednich regulacji w tym zakresie jest jedną z nielicznych niezgodności prawa polskiego z dorobkiem prawnym wspólnot europejskich. Uchwalenie ustawy o ochronie danych osobowych jest realizacją jednego z postulatów 1. Kongresu Informatyki Polskiej. Co więcej, problematyka ochrony prywatności doczekała się regulacji w przepisach nowej Konstytucji. Proces wdrażania tej ustawy ujawnia jednak szereg problemów związanych z rozporządzeniami wykonawczymi i procedurami, które nie zawsze są praktycznie wykonalne (np. rozporządzenie dotyczące rejestracji zbiorów danych). Dla uniknięcia wielu problemów technicznych środowisko informatyczne powinno być szerzej konsultowane przy wdrażaniu tej ustawy. Postęp techniki informatycznej rodzi potrzebę kolejnych regulacji prawnych. Przy ich opracowywaniu należy szczególnie zadbać o właściwe procedury wdrożeniowe, które powinny być konsultowane ze środowiskiem informatycznym już w fazie tworzenia prawa a nie dopiero po jego uchwaleniu. Informatyka ma bowiem szczególną rolę do spełnienia w zadbaniu o właściwą algorytmizację prawa, która zapewni jego jednoznaczność i zupełność. Szczególnym hamulcem rozwoju zastosowań informatyki zarówno w sektorze publicznym, jak i w gospodarce, jest brak prawnej regulacji statusu dokumentu i podpisu elektronicznego, tak aby każdy dokument mógł być stworzony za pomocą komputera. Należy się jednak liczyć z tym, że technika zawsze będzie wyprzedzać prawo i szereg zjawisk przez dłuższy lub krótszy okres nie będzie uregulowanych prawnie. Zresztą nie wszystko poddaje się takim regulacjom. Dlatego oprócz dobrego prawa należy pamiętać o stosowaniu w codziennej praktyce zasad moralnych i kodeksów etyki zawodowej. Ich opracowywanie, popularyzacja i przestrzeganie powinno być polem działania środowiskowych organizacji informatycznych. 9. Kultura a informatyka Wielu artystów poszukuje w technikach informatycznych nowej szansy wyrażania swojej ekspresji. Media się globalizują ale też indywidualizują, zwiększając swobodę wyboru. Sztuka może być tworzona wspólnie w cyberprzestrzeni, która pozwala przekraczać ograniczenia ciała, a jedyne ograniczenie stanowi wyobraźnia. Wirtualna reklama (korzystając z technik informatycznych pokazuje rzeczy i zdarzenia nieistniejące w jakiejkolwiek rzeczywistości) w mediach zwiększa możliwość manipulacji. Jest to tym groźniejsze, że odbiorcy nie są przygotowani na krytyczne odbieranie tych informacji. Telekomunikacja, informatyka i telewizja zaczynają się wzajemnie przenikać, tworząc jedną globalną infrastrukturę. Trend ten powoduje nie tylko integrację usług telekomunikacyjnych, informatycznych i medialnych lecz także szybką popularyzację nowoczesnych technik stwarzając możliwości rozwoju nowych usług wykorzystujących nieznane dotąd środki wyrazu. Wolny rynek nie służy kulturze, a więc w świecie społeczeństwa informacyjnego obowiązkiem państwa jest stworzenie warunków dla propagowania lokalnych tradycji. Nie może to jednak polegać na zakazywaniu lub nakazywaniu. Polityka wobec mediów masowych powinna pozostawiać odbiorcom swobodę wyboru. 10. Problem Roku 2000 Problem Roku 2000 (PR2000) jest nie tylko problemem informatycznym, ale przede wszystkim problemem gospodarczym, społecznym, a tym samym politycznym. Wiele instytucji i organizacji zajmuje się działaniami prowadzącymi do zminimalizowania ewentualnych skutków spowodowanych PR2000, lecz niepokojące jest opóźnienie działań koordynacyjnych na szczeblu rządowym oraz często całkowity brak zainteresowania tym problemem szeregu organów państwowych i zarządów firm. Dla zapewnienia sprawnego współdziałania środowiska oraz firm informatycznych z użytkownikami informatyki, Kongres przedstawił Kodeks PR2000 określający zasady postępowania pomiędzy dostawcami i użytkownikami środków informatyki, zalecając jego powszechne stosowanie. PR2000 wymusza dokonanie porządków w eksploatowanych systemach oraz urządzeniach cyfrowych poprzez skompletowanie i uaktualnienie dokumentacji oraz zweryfikowanie konieczności użytkowania zainstalowanych systemów i oceny skutków ich ewentualnych awarii. PR2000 może spowodować również pozytywne zmiany w świadomości zarówno projektantów i producentów produktów informatycznych, jak i ich użytkowników, szczególnie w zakresie zwiększenia odpowiedzialności obu stron za jakość oraz bezpieczeństwo funkcjonowania instalowanego sprzętu cyfrowego oraz wdrażanych systemów informatycznych. PR2000 powinien doprowadzić do unormowania spraw zawodu informatyka i odpowiedzialności za szkody powodowane wadliwie zaprojektowanymi oraz wdrożonymi systemami z urządzeniami cyfrowymi oraz systemami informatycznymi . Unormowania takie, chociaż kłopotliwe dla wszystkich, w dłuższym okresie zapewnią prawidłowy rozwój informatyki i stworzą warunki do powstania dobrych i profesjonalnych produktów informatycznych.